Ruiny klasztoru są wpisane do rejestru zabytków nieruchomych.

Autor:  Waldemar Rusek

Historia klasztoru Karmelitów Bosych w Zagórzu

Fundatorem klasztoru był wojewoda wołyński Jan Adam Stadnicki, który wybudował go jako wotum dziękczynne za ocalenie Leska przed potopem szwedzkim. Wystrój wnętrz w dużym stopniu ufundowała jego córka Anna Stadnicka.

Kompleks usadowiony jest w Zagórzu, na wzniesieniu Mariemont, w zakolu rzeki Osławy. Prace budowalne rozpoczęły się w 1700 roku i trwały 30 lat, ale już w 1714 roku wprowadzili się tu zakonnicy. W późniejszym okresie dobudowano mury obronne, które objęły teren o powierzchni 1,59 ha.

W skład zespołu klasztornego wchodził m.in.:

• kościół na rzucie krzyża greckiego,
• klasztor z wirydarzem pośrodku, biblioteką, refektarzem i kuchnią oraz celami dla zakonników,
• foresterium (dom gościnny),
• budynek bramny, kordegarda, wozownia, budynki gospodarcze, studnia i ogród klauzurowy
• klasztorny szpital dla weteranów wojennych pochodzenia szlacheckiego, który istniał aż do kasaty klasztoru w 1831 r.

W 1772 r. podczas konfederacji barskiej klasztor stał się schronieniem dla żołnierzy konfederacji. Podczas oblężenia przez wojska rosyjskie został ostrzelany z armat, część zabudowań została zniszczona i spalona. Obrona klasztoru w Zagórzu była ostatnią bitwą konfederacji barskiej.

Zakonnicy podjęli prace odbudowy klasztoru, ale władze zaboru austriackiego nie pozwoliły na przywrócenie mu pełnej świetności.

W 1822 r. doszło do kolejnego pożaru. Wg oficjalnej wersji policji był on wynikiem kłótni zakonników, ale były też przypuszczenia, że było to celowe podpalenie zaborców. W 1831 rząd austriacki zniósł klasztor w Zagórzu, a karmelici zostali przeniesieni do Przeworska i Lwowa. Obrazy i inne ocalałe z pożaru wyposażenie umieszczono w kościele parafialnym w Zagórzu.

Opuszczony klasztor niszczał przez następne 135 lat. Jego odbudowa ruszyła dopiero w 1957 r. Zaangażowali się w nią nie tylko zakonnicy, ale też mi.in.  Tadeusz Żurowski – generalny konserwator zabytków archeologicznych w Ministerstwie Kultury i Stefan Stefański – dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku. Odgruzowano wtedy studnię, oczyszczono teren wokół kościoła oraz mury, wykonano też pokrycie dachowe nad dawną kordegardą. Niestety, z powodu braku środków finansowych zrezygnowano z dalszych prac. W 1962 r. na polecenie przełożonych zakonnicy opuścili zagórski Karmel.

Kiedy klasztor wszedł pod opiekę gminy Zagórz podjęto wraz z Podkarpackim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków kolejną akcję odbudowy. Oczyszczono teren wokół zabudowań oraz mury z drzew i krzewów, zabezpieczono też szczyty murów oraz odbudowano dwie baszty, zabezpieczono też trzy elewacje kościoła. Przed kościołem ustawiono figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Z powodu problemów finansowych akcję przerwano na kilka lat, do roku 2011 r.

Obecnie miejsce jest udostępnione dla turystów. Wewnątrz jednej z wież znajduje się platforma widokowa, można z niej podziwiać panoramę Zagórza i Gór Słonnych. Wokół ruin utworzono ogród ze ścieżkami, ustawiono też tablice informacyjne związane z historią klasztoru.

Obok ruin utworzono Centrum Kultury Foresterium, w którym organizowane są okolicznościowe imprezy, prelekcje i konferencje. Znajduje się tu m.in.:

• XVIII-wieczna cela zakonna,
• sale, które posiadają stanowiska wykorzystujące wirtualną i rozszerzoną rzeczywistość. Można tu poznać historię klasztoru, wykonać wirtualny spacer po obiekcie z okresu jego świetności,
• sala konferencyjna,
• sala kinowa, w której wyświetlane są filmy o Zagórzu,
• sala ruchomych obrazów dotyczących historii konfederatów barskich.

Do dyspozycji gości jest punkt informacji turystycznej oraz restauracja.

Wstęp do centrum jest płatny. Strona klasztoru, zwiedzanie : https://klasztorzagorz.pl

Ruiny klasztoru Karmelitów Bosych w Zagórzu – ciekawostki:

• w 1957 roku podczas swoich wędrówek po Bieszczadach ruiny klasztoru zagórskiego odwiedził Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II
• w 2007 r. zamontowano tu tablicę na pamiątkę wydarzenia. Ozdobiona jest papieskim krzyżem oraz herbem
• z inicjatywy proboszcza zagórskiej parafii, księdza Józefa Kasiaka, w ruinach klasztoru organizowane są nabożeństwa drogi krzyżowej
• 18 lipca 2010 roku podczas mszy świętej na terenie klasztoru odsłonięto tablice pamiątkową zawierającą 55 nazwisk zakonników, którzy w minionych wiekach mieszkali w zagórskim karmelu i tu są pochowani
• w Zagórzu znajduje się Pomnik Nieznanego Konfederata Barskiego
• Zagórz jest m.in. „bohaterem” powieści z nowej serii o Panu Samochodziku: Pan Samochodzik i klasztor w Zagórzu (autor Jakub Czarnik). Z miejscem tym jest też związana legenda o mnichu, który krąży nocą po ruinach klasztoru..

Zagórz – ruiny klasztoru Karmelitów bosych

Post Zagórz – ruiny klasztoru Karmelitów Bosych pojawił się poraz pierwszy w Góry dla Ciebie | Najciekawsze wycieczki górskie, ferraty, rowery, narty.

Warto dodać, że Skały Prachowskie należą do prywatnych właścicieli – zarządza nimi rodzina Schlików, które zwrócono tereny w ramach restytucji.

Zdjęcia: Waldemar Rusek

Prachowskie Skały – trasy turystyczne

• żółty szlak – długość 1,5 km, czas przejścia ok.  0:45 h. Na trasie znajduje się m.in. Mysia Dziura – najwęższe miejsce w Prachowskich Skałach oraz punkty widokowe: Czeski Raj i Míru, z którego widać centralną część Prachowskich Skał. Trasa jest łatwa, polecana nawet małym dzieciom.
• czerwony szlak – długość 2,5 km, czas przejścia ok. 1:30 h. Trasa prowadzi przez kilka punktów widokowych, m.in. Czeski Raj (z piękną panoramą Czeskiego Raju) , Křížkovského oraz Míru. Szlak przebiega też przez skrzyżowanie Nad Císařskou chodbou (Korytarz Cesarski nazwany na cześć cesarza Franciszka I i jego wizyty w 1813 roku). Ze szlaku można też zobaczyć najwyższą skałę Mnich. Na trasie znajduje się też ciekawy wąwóz skalny – Fortna.
  Trasa polecana starszym dzieciom oraz seniorom. Należy zachować szczególną ostrożność podczas chodzenia po schodach, które są bardzo śliskie oraz na punktach widokowych na skałach.
• zielony szlak – najdłuższy ale też najciekawszy wariant zwiedzania Prachowskich Skał. Trasa liczy 3,5 km i przebiega przez liczne punkty widokowe, m.in.: Hakenova i Rumcajsova vyhlídka, Žikmá věž, Míru, Všeteč, Šlik oraz Hlaholská vyhlídka – najwyższy punkt widokowy Prachowskich Skał (460 m n.p.m.). Dużą atrakcją dla turystów będzie też przejście przez prawdziwy skalny labirynt oraz po licznych kamiennych schodach.
  Długość 3,5 km, czas przejścia ok. 2 h.
• niebieski szlak – to trasa, na którą można wybrać się z wózkiem dziecięcym (polecany jest wózek sportowy). Szlak rozpoczyna się przy kasie biletowej i prowadzi leśną ścieżką, którą można dotrzeć do kilku punktów widokowych.Na stronie Prachowskich Skał znajduje się mapa szlaków wraz z opisem punktów widokowych: https://prachovskeskaly.com/cs/turistika.
  Jeżeli tylko pozwoli nam czas to warto połączyć kilka szlaków, tak by zobaczyć jak najwięcej atrakcji.
  

Prachowskie Skały – informacje praktyczne

• odwiedzających obowiązują bilety wstępu (można je kupić w kasie oraz w Centrum Informacji Turystycznej). Można płacić kartą lub gotówką.
• szczegółowy cennik (bilety wstępu oraz ceny parkingu): Cennik https://prachovskeskaly.com/en/prices
• sezon turystyczny – miejsce jest otwarte cały rok, ale sezon turystyczny (czynna pełna infrastruktura: kasy biletowe, punkt informacji turystycznej, sklep z pamiątkami, punkty gastronomiczne) trwa zazwyczaj od 1 kwietnia do 31 października. W święta czynne jest w godzinach 8:00-18:00. Od kwietnia do czerwca oraz od września do października czynne jest w godzinach 9:00-17:00.Miejsce można odwiedzać również poza głównym sezonem turystycznym, ale nie zaleca się wejścia przy ośnieżonych i oblodzonych trasach  – skalne ścieżki są wtedy bardzo śliskie.
• parking (płatny) – główny parking znajduje się przy Schronisku Turystycznym (miejsce wejścia na szlaki). Dla turystów, którzy chcą zwiedzić skały z wózkiem dziecięcym zalecane jest zaparkowanie w miejscowości Prachov i dotarcie do skał przez Horní Pokladní.
• pies – można wejść na teren z psem, musi być na smyczy, trzeba za niego uiścić opłatę.
• rower – obowiązuje zakaz jazdy na rowerze na trasach zwiedzania. Dla osób, które posiadają rower jest możliwość przechowania go (informacje dostępne są w centrum informacji).
• wspinaczka jest dozwolona wyłącznie za zgodą rodziny Schlików, która jest właścicielem tych terenów oraz przy ścisłym przestrzeganiu obowiązujących zasad.

Prachowskie Skały – zdjęcia z trasy

Post Prachowskie Skały – jedno z najciekawszych skalnych miast w Czeskim Raju pojawił się poraz pierwszy w Góry dla Ciebie | Najciekawsze wycieczki górskie, ferraty, rowery, narty.

Ciekawostki:

• W ścianie, za środkową kaskadą znajduje się „Złota Jama” – niewielka jaskinia sztucznie wykuta przez Walończyków, którzy wydobywali tu ametysty.
• Miejsce to byłem plenerem zdjęciowym filmu „Opowieści z Narnii”.

Zdjęcia: Waldemar Rusek

Wodospad Kamieńczyka  znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego, należy do czołowych atrakcji Szklarskiej Poręby. Miejsce jest piękne, łatwo dostępne i licznie odwiedzane, dlatego jeśli chcecie uniknąć tłumów w sezonie warto wybrać się tu wcześniej rano, lub późnym popołudniem.

Wodospad można podziwiać z dwóch punktów widokowych:

• dolnego – zejście do wodospadu prowadzi po stalowych stopniach przymocowanych do ściany wąwozu. Wejście jest płatne, obowiązują tu kaski ochronne na głowę.
• górnego – znajduje się on na tarasie schroniska „Kamieńczyk”. Wejście bezpłatne.

Wodospad jest świetnym celem na spacery i rodzinne wycieczki. Ze Szklarskiej Poręby prowadzi tu szeroki, kamienny trakt, trasa ma nieduże przewyższenie. Można tu przyjść nawet z kilkuletnimi dziećmi, ale warto jednak pamiętać, że wózkiem nie dotrzemy do samego wodospadu!. Miejsce można też odwiedzić przy okazji wycieczki na Szrenicę.

Nad wodospadem znajduje się prywatne schronisko turystyczne „Kamieńczyk” oraz szałas (noclegi, oferta gastronomiczna, toalety, sklepik z pamiątkami).

Z ich tarasu można podziwiać górną część wodospadu (taras jest bezpłatny).

Wodospad Kamieńczyka – informacje praktyczne

• miejsce jest dostępne cały rok
• wodospad znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego. Obowiązują bilety wstępu – bilety należy zakupić na wejście do parku oraz osobno do wodospadu! Bilet do parku można kupić online, albo przez kody QR, które znajdują się przy szlaku. Natomiast bilet upoważniający do zejścia do samego wodospadu kupujemy w kasach biletowych, które znajdują się przed stalowymi schodami. Na górę wracamy tą samą drogą.
• ceny biletów do wodospadu – ceny różnią się w zależności od pory roku. Bilety do parku: Karkonoski Park Narodowy.
• na zejściu do wodospadu obowiązkowe są kaski ochronne.

Jak dojść do Wodospadu Kamieńczyka

• czerwonym szlakiem ze Szklarskiej Poręby (z parkingu “Parking do Wodospadu Kamieńczyka” przy Szosie Czeskiej w Szklarskiej Porębie):
  czas: ok. 0:30-0:40 h
  długość – 1,6 km
  przewyższenie: 129 m
• czarnym szlakiem z Karkonoskiego Centrum Edukacji Ekologicznej w Szklarskiej Porębie:
  czas: 0:46 h
  długość – 2,0 km
  przewyższenie: 145 m.
• najkrótsza trasa prowadzi od parkingu “Parking do Wodospadu Kamieńczyka” przy Szosie Czeskiej powyżej Szklarskiej Poręby
  czas: 0:30 h
  długość – 1,3 km
  przewyższenie: 99 m.

Powyżej wodospadu znajduje się prywatne schronisko turystyczne „Kamieńczyk” oraz szałas (noclegi, oferta gastronomiczna, toalety, sklepik z pamiątkami).

Podejście  do schroniska jest bardzo komfortowe, droga jest wybrukowana kostką.

Post Wodospad Kamieńczyka – najwyższa kaskada w polskich Sudetach pojawił się poraz pierwszy w Góry dla Ciebie | Najciekawsze wycieczki górskie, ferraty, rowery, narty.

Jaskinie Szkocjańskie (słoweń. Škocjanske jame) są obok Postojnej Jamy jedną z najciekawszych atrakcji turystycznych Słowenii. Jednocześnie nie mają charakteru tak komercyjnego i masowego jak Postojna.

Uwaga – w części podziemnej jaskiń obowiązuje zakaz fotografowania, dlatego w artykule znajdują się tylko zdjęcia wykonane z trasy dojścia i powrotu poprowadzonej po Velikiej i Malej Dolinie.

Zdjęcia: Paweł Drab

Jaskinie Szkocjańskie są wyjątkowo cennym naturalnym zabytkiem Słowenii, znajdują się też w czołówce światowych pomników przyrody:

•  UNESCO – w 1986 r. jaskinie zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO nie tylko ze względu na piękno, ale też wyjątkowe procesy geologiczne i przyrodnicze, które można tam obserwować.
• Konwencja Ramsarska – w 1999 r. Jaskinie są uznawane za pierwsze podziemne mokradła będące naturalnym siedliskiem wielu endemicznych organizmów. Ekosystem jaskiń obejmuje unikalną faunę – m.in. endemiczne gatunki bezkręgowców oraz słynnego odmieńca jaskiniowego (Proteus anguinus), nazywanego „ludzką rybą”.

Jaskinie Szkocjańskie

Długość wszystkich korytarzy jaskiniowych wynosi łącznie około 6 kilometrów, dla turystów udostępniono trasę o długości 3 km. Różnica wysokości między najwyższym punktem – wejściem (przepaść Okroglica) a najniższym punktem jaskiń, do którego dotarł człowiek, czyli syfonem, wynosi 205 metrów. W niektórych miejscach wąwóz przechodzi w podziemne komory.

Warto dodać, że ogromny podziemny kanion kończy się stosunkowo niewielkim syfonem, który podczas ulewnych deszczy na zewnątrz nie jest w stanie odprowadzić wpływającej do wnętrza jaskini wody. Powoduje to zastoje wody, a nawet powodzie – wysokość wody może przekraczać 100 m! Podczas powodzi w 1965 roku woda w jaskini osiągnęła poziom 110 m wysokości – 10 metrów nad mostem Cerkvenik i prawie zalała komorę Tiha jama Cicha. Podczas powodzi w 2019 roku poziom wody w jaskini wynosił 90 m (woda zalała most Cerkvenik).

Historia eksploracji jaskini 

Znaleziska archeologiczne rejonu jaskiń dowodzą, że były one znane już w starożytności. W XIX wieku rozpoczęto ich systematyczną eksplorację. Dużą rolę odegrał w tym oddział speleologii utworzony w 1884 r. przez Sekcję Primorską Niemieckiego i Austriackiego Towarzystwa Alpinistycznego w Trieście. Badaczom udało się m.in. pokonać kilka wodospadów, ważnym osiągnięciem było odkrycie Jaskini Cichej (Tiha jama) w 1904 roku. Kolejny okres eksploracji to już lata 90. XX w., kiedy to słoweńscy nurkowie przepłynęli przez syfon i odkryli ponad 200 metrów nowych korytarzy jaskiniowych.

Rozwój turystyki

Już w 1819 roku wprowadzono księgę pamiątkową odwiedzających jaskinie.  Za początek prawdziwej turystyki uznaje się rok 1884 – wtedy to Sekcja Primorska Niemieckiego i Austriackiego Towarzystwa Alpinistycznego w Trieście wydzierżawiła Jaskinie Szkocjańskie i zorganizowała wycieczki z przewodnikiem.
Lata 1884 – 1906 to powstawanie pierwszych szlaków turystycznych w jaskini.

W 1959 r. doprowadzono do jaskini prąd elektryczny.

Zwiedzanie Jaskiń Szkocjańskich – informacje praktyczne

• trasa turystyczna ma ok. 3 km długości. W jaskiniach wyznaczono trzy trasy: przez podziemny kanion, przez Malą i Veliką Dolinę oraz ścieżkę dydaktyczną;
• dostępność – jaskinie są dostępne do zwiedzania przez cały rok (oprócz 1 stycznia i 25 grudnia). W lipcu i sierpniu wejście jest co godzinę, w innych miesiącach rzadziej. Szczegółowe informacje warto sprawdzić na stronach: Jaskinie Szkocjańskie
• zwiedzanie jaskini odbywa się w grupach z przewodnikiem, wycieczka jest prowadzona w języku słoweńskim i angielskim. Przejście trasy z przewodnikiem trwa 1.5 h.
  Powrót na parking jest indywidualny – do wyboru są 3 warianty tras (dostępne w zależności od pory roku).
  Trasy oznaczone są rożnymi kolorami, mają różną długość:
  – trasa zielona – 15 minut oraz 100 schodów do pokonania + winda,
  – trasa żółta – 30 minut, 400 schodów do pokonania
  – trasa czerwona – najdłuższa, ale zarazem najbardziej widokowa – 1.5 h, 700 schodów do pokonania.
• bilety – bilety warto kupić online z wyprzedzeniem, w sezonie wakacyjnym nie zawsze są dostępne na miejscu w kasie.
• trudności – trasa jest dobrze przygotowana, odcinki, które pokonują turyści są oświetlone, dostępna także dla dzieci. Warto uwzględnić fakt, że podczas zwiedzania jest kilkaset schodów do pokonania
• temperatura – w jaskini jest 12 °C, warto mieć cieplejsze ubranie, wygodne buty sportowe.
• punkt widokowy – po wyjściu z jaskiń warto zatrzymać się na chwilę przy punkcie widokowym w dolinie rzeki Reki, gdzie widać ogromne krasowe zapadlisko, w którym rzeka znika pod ziemią i rozpoczyna swoją wędrówkę przez labirynt korytarzy.
• zakaz robienia zdjęć – w części podziemnej jaskiń obowiązuje zakaz fotografowania w celu ochrony ekosystemu. 
• parking / wejście – wejście znajduje się w wiosce Matavun (Gmina Divača). Przy jaskiniach znajduje się duży, bezpłatny parking dla turystów. Obok jest kasa biletowa
• zwierzęta – zwiedzanie jaskiń ze zwierzętami jest zabronione
• zdjęcia wnętrza jaskini znajdują się na stronie parku jaskiń https://www.park-skocjanske-jame.si.

Trasa turystyczna prowadzi przez kilka spektakularnych miejsc:

• Most Cerkvenikov – kamienny most zawieszony prawie 50 m wysoko nad rzeką. Został wybudowany na początku XX w., aby umożliwić eksplorację trudno dostępnych odcinków jaskini.
• Velika dvorana (Wielka Sala) zachwyca swoimi rozmiarami – ma wysokość ponad 100 metrów,
• Tiha jama (Cicha Jaskinia) – można podziwiać bogatą szatę naciekową: stalaktyty, stalagmity i draperie kalcytowe tworzące fantazyjne efekty,
• Wielka Komora Martela –  jest to największa z komór, ma 308 metrów długości i 106 metrów wysokości. Uznawana jest za jeden z cudów krasowego świata.
• Podziemny Kanion Rzeki Reki – ma długość około 3 km, zobaczymy tu monumentalne ściany wznoszące się miejscami na 100 metrów wysokości.

Jaskinie Szkocjańskie – mapa trasy turystycznej. Źródło – strona parku jaskiń https://www.park-skocjanske-jame.si.

Jaskinie Szkocjańskie – zdjęcia wykonane z trasy powrotu – najdłuższego wariantu oznaczonego kolorem czerwonym, poprowadzonym po Velikiej i Malej Dolinie.

Post Jaskinie Szkocjańskie – cud natury Słowenii pojawił się poraz pierwszy w Góry dla Ciebie | Najciekawsze wycieczki górskie, ferraty, rowery, narty.

Wieża jest dostępna dla turystów od 2023 roku. Konstrukcja ma 40 m wysokości i kilka tarasów widokowych. Obok wieży ustawiono zadaszone ławki, stoły dla turystów i stojaki na rowery. Wstęp na górę jest bezpłatny.

Zdjęcia: Magda Ch.

Parametry trasy

Kraj: Polska
Rejon: Beskid Sądecki, Pasmo Góry Leluchowskie
Punkt wyjścia (powrotu): Muszyna
Czas: 1/2 dnia
Pora roku: wiosna, lato, jesień, zima
Trudności: brak trudności technicznych
Suma wzniesień: ok. 280 m
Długość trasy: ok. 2,4 km
Czas wyprawy (sam przemarsz): ok. 1:10 h (zimą czas przejścia może być znacznie dłuższy).
Parking: niewielki parking znajduje się niedaleko żydowskiego cmentarza, jeśli tam nie znajdziemy miejsca można znaleźć parking w centrum w centrum.

Malnik (726 m) to szczyt w zachodniej części Gór Leluchowskich, w niedalekiej odległości od centrum Muszyny. Wg regionalizacji wg Jerzego Kondrackiego pasmo należy do Beskidu Sądeckiego, natomiast w nowszej regionalizacji z 2018 r. do Pogórza Popradzkiego.

Trasa na Malnik jest bardzo widokowa

Panorama z wieży widokowej na Malniku

Post Spacerem do wieży widokowej na Malniku pojawił się poraz pierwszy w Góry dla Ciebie | Najciekawsze wycieczki górskie, ferraty, rowery, narty.

Góra Jawor to także świetny cel dla spacerowiczów i rodzin z dziećmi – na szczyt prowadzą łagodne szlaki piesze. To idealne miejsce na krótki wypad z uzdrowiska Wysowa-Zdrój.

Zdjęcia: Magda Ch.

Trasa (na Górę Jawor i Przełęcz Cigelkę) (częściowo pętla): Wysowa-Zdrój – Kaplica pod górą Jawor – Przełęcz Cigelka – Wysowa-Zdrój
Szlak zielony, potem czerwony, z góry Jawor do Wysowej przejście utwardzoną drogą.

Kraj: Polska
Rejon: Beskid Niski
Punkt wyjścia (powrotu): Wysowa-Zdrój
Czas: 1/2 dnia
Pora roku: wiosna, lato, jesień, zima (zależnie od warunków śniegowych)
Suma wzniesień: ok. 200 m
Długość trasy: ok. 6 km
Czas wyprawy: ok. 1:45 h (sam przemarsz) (zimą czas przejścia może być znacznie dłuższy).
Trudności: trasa spacerowa, bez trudności technicznych

Cerkiew Opieki Matki Bożej na Świętej Górze Jawor – greckokatolickie sanktuarium zbudowano w 1929 r. po wydarzeniach, które miały tutaj miejsce w 1925 r. Wtedy to ubogiej wdowie z Wysowej-Zdrój Glafirii Demiańczyk ukazała się postać Matki Bożej. Wieść o cudownym objawieniu szybko rozeszła się po okolicy przyciągając rzesze pielgrzymów. Wkrótce niedaleko miejsca objawień wytrysnęło z ziemi źródełko, z którego woda miała właściwości uzdrawiające, co jeszcze bardziej rozsławiło miejsce. Kolejną osobą, która miała cudowne objawienia był 4 –letni chłopiec – Franciszek Nowak.
Matka Boża przekazała Łemkini prośbę, aby w pobliżu miejsca objawień stanęła kaplica. W 1929 r. wierni wybudowali niewielką cerkiew, która została poświęcona 1931 r.
W 1947 roku, po przesiedleniu Łemków, opuszczona kaplica została przejęta przez Wojska Ochrony Pogranicza, które urządziło w niej strażnicę.
Wyposażenie świątyni zostało zniszczone, ocalała tylko jedna ikona Matki Bożej. W 1956 roku część rodzin łemkowskich wróciło z przesiedlenia, rozpoczęli też starania o odzyskanie świątyni – udało się to w 1969 r. Odremontowana i wyposażona kaplica weszła w skład parafii św. Michała Archanioła w Wysowej-Zdroju. W 2017 roku została przyznana grekokatolikom.
Dziś jest to Cerkiew Opieki Matki Bożej na świętej Górze Jawor w parafii świętego Michała Archanioła w Wysowej-Zdroju, należącej do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Popularne święta na Górze Jawor:

• W piątą niedzielę po Wielkanocy nabożeństwo, podczas którego ma miejsce obrzęd święcenia wody z pobliskiego źródełka, którą następnie wierni zabierają ze sobą
• 12 lipca – w święto Apostołów Piotra i Pawła – z uroczystą procesją z Wysowej-Zdrój. Pielgrzymi niosą ze sobą krzyże, które potem są wkopywane w pobliżu kaplicy,
• 14 października – święto Opieki Matki Bożej

Trasa na Górę Jawor z Wysowej-Zdrój

Najszybciej na Górę Jawor wyjdziemy z miejscowości Wysowa- Zdrój. Zielonym szlakiem, który biegnie przy cerkwi św. Michała Archanioła idziemy w kierunku przełęczy Cigelka. Trasa początkowo biegnie asfaltową, wygodną drogą, doprowadza nas do rozwidlenia szlaków – tam skręcamy  w lewo. Dalej idziemy leśną drogą (niewielkie podejście), która prowadzi doliną Głębokiego Potoku i wyprowadza nas pod szczyt Jawor. Znajduje się tu cerkiew oraz źródełko z cudowną wodą.

Z Wysowej-Zdrój na Górę Jawor trasa liczy:

• długość trasy: ok. 2,2 km
• suma wzniesień: ok. 147 m
• czas przejścia: ok. 0:50 h.

Jeżeli interesuje nas tylko to miejsce, to do Wysowej-Zdrój wracamy tą samą drogą. Warto jednak przedłużyć wycieczkę i podejść w kierunku słowackiej strony (przełęcz Cigelka), przy okazji trasa tworzy zgrabną pętlę. Z pasma granicznego można podziwiać ładną panoramę – zobaczymy m.in. masyw Busova oraz Lackową – najwyższy szczyt Beskidu Niskiego po polskiej stronie. Do Cigelki prowadzi czerwony szlak. Na przełęczy skręcamy w prawo –w kierunku Wysowej-Zdrój. Trasa prowadzi najpierw leśną ścieżką, a następnie dochodzimy do rozwidlenia szlaków i stąd wracamy zielonym szlakiem do punktu startu.

Post Święta Góra Jawor pojawił się poraz pierwszy w Góry dla Ciebie | Najciekawsze wycieczki górskie, ferraty, rowery, narty.

W miejscach tych znajdują się prawdziwe skarby budownictwa. Wśród nich wyróżniają się obronne kamienne wieże mieszkalne, które służyły nie tylko jako schronienie podczas wrogich najazdów, ale też przed porachunkami klanowymi w ramach wendety.

Gruzińskie wieże mieszkalne Swanetii i Tuszetii – wprowadzenie

Autor: Przemysław Borys

Gruzja jest górzystym krajem, leżącym wzdłuż głównego grzbietu Kaukazu, a niektóre jej krainy są wręcz odcięte od cywilizacji. Przykładem jest Tuszetia, do której – z wyłączeniem miesięcy letnich – dostać można się jedynie helikopterem, bo droga przez przełęcz Abano (2826 m n.p.m.) znajduje się pod śniegiem.
Zarówno Tuszetię, jak i Swanetię zasadniczo najłatwiej jest odwiedzić na wycieczce samochodem terenowym, aczkolwiek nie jest to jedyna możliwość. Jadąc w kierunku swaneckiego Uszguli, a nawet w kierunku tuszeckiego Omalo – mijaliśmy rowerzystów, którym nie straszne kilkadziesiąt kilometrów w górskim terenie. Bardzo popularne są też w tych okolicach wielodniowe rajdy konne. Przy odpowiedniej ilości wolnego czasu, na pewno warto jest się zainteresować tymi formami spędzania czasu.
Logistycznie łatwiejsze do zaplanowania jest odwiedzenie Swanetii – gruzińskie firmy wynajmujące samochody nie robią specjalnych problemów z dojechaniem do Uszguli – pod warunkiem, że pojedziemy od strony Mestii, gdzie jest w miarę dobra droga. Inaczej jest z Tuszetią. Tutaj musimy albo wynająć auto przygotowane na trudy takiej wyprawy (ponad 70 km w jedną stronę), albo skorzystać z oferty miejscowych kierowców, którzy robią tą trasę regularnie, zazwyczaj wehikułami marki Mitsubishi Delica (z kierownicą po prawej stronie). Naszym kierowcą był Daniel Mgelauridze, dobrze komunikujący się po angielsku, do którego nr telefonu/Whatsapp to +995 568 92 63 18. Dalsze kontakty do kierowców można znaleźć w internecie i warto kilku zagadnąć przez Whatsapp po angielsku (niekiedy po rosyjsku) – nawet jeśli będą mieli zajęte terminy, to z dużym prawdopodobieństwem będą mogli polecić kolegę na zmianę.
Tuszetia i Swanetia są w sumie dość odległymi od siebie krainami (ok. 250 km w linii prostej) – łączą je natomiast wieże mieszkalne, które budowało się w obu tych krainach. Służyły one do obrony przed częstymi najazdami oraz przed porachunkami klanowymi w ramach wendety. Wieże te laikowi mogą wydawać się identyczne, przedstawiają jednak subtelne różnice konstrukcyjne i warto odwiedzić oba te rejony, aby przekonać się o tym na własne oczy. Niestety, literatura dokumentująca ten rodzaj architektury jest bardzo rozproszona i czasem wewnętrznie sprzeczna (np. prace Horáka i Applisa o Tuszetii) i w niniejszym artykule starałem się szukać w różnych materiałach części wspólnej. Opis rozpocznę od Swanetii, a następnie przejdę do omówienia Tuszetii. Ktoś zainteresowany tylko jedną z tych krain – może pominąć opis drugiej.

Swanetia

Swanetię odwiedziliśmy pierwszego dnia naszego pobytu w Gruzji. Po przylocie z Polski do Kutaisi, po jakichś 3 godzinach snu w okolicy Zugdidi, ok. 8:00 skierowaliśmy naszego wynajętego Subaru Foresetera do Uszguli – „zapomnianej” średniowiecznej wioski Swanów, zabudowanej wieżami mieszkalnymi. Wioska z uwagi na swój unikalny charakter kulturowy wpisana jest na listę UNESCO. Wieże pojawiały się już sporo kilometrów przed Uszguli, oczywiście widać je również w Mestii.
Swaneckie wieże (mor) miały zwykle 4-5 kondygnacji (15-25 m wysokości), wejście na piętrze (w podstawowym wariancie), zwężające się mury (1.5 m grubości przy podstawie, 0.7 m na górze) i wąskie okna. U góry wyposażane były w machikuły, a całość zwieńczał dach dwuspadowy – zwykle drewniany, choć w Uszguli bywały dachy kamienne. Pomiędzy kondygnacjami można było przechodzić po drabinach, które po użyciu były chowane.

Nieco przychmurzony widok na Szcharę

Uszguli z jej wieżami o dwuspadowych dachach z otworami machikuł – widok ten może spokojnie rywalizować z włoskim San Gimignano

Wieże w Swanetii budowano zazwyczaj między XI i XIII w. Mogły być połączone z domem nieobronnym (khor), zwykle dwupiętrowym: parter (machubi) przeznaczony był wówczas dla
zakwaterowania ludzi i zwierząt, piętro przeznaczone było na spichlerz i letnie zakwaterowanie. W środku piętra machubi znajdowało się otwarte palenisko (kera), z dość kiepską wentylacją (ściany tutaj z reguły były pozbawione okien, lub wyposażone w bardzo małe otwory), wobec czego stare budynki są na parterze całkowicie odymione. Nad paleniskiem znajdowała się kamienna płyta, zabezpieczająca strop przed działaniem ognia i pełniąca rolę „zasobnika ciepła”. W odróżnieniu od domu mieszkalnego, wieże nie były wyposażane w system ogrzewania: zimą zakładano, że przełęcze Kaukazu były nie do pokonania i nie było sensu obsadzania stanowisk obronnych. Co ciekawe, górne partie wież budowano często z bloków o wadze kilku ton, co świadczyło o rozwiniętej technice budowania.
Poziom machubi, wokół paleniska dzielił się na część będącą stajnią dla wołów wzdłuż boku zawierającego w narożniku wejście, następnie oborę dla krów wzdłuż kolejnego boku (zwierzęta
ukryte za przepierzeniem, z którego wystawały ich głowy), przestrzeń dla rodziny na boku przeciwległym wejściu, a na ostatnim boku dwie części: żeńską (z drzwiami, prowadzącymi do gvem – sypialni) oraz męską – z ławą (machvshi) i narzędziami.

Wnętrze machubi w muzeum Margianich w Mestii. Niestety dojechaliśmy tam już po godzinach zamknięcia, więc obrazek pobrany został z profilu Facebook muzeum

Uszguli

Do Uszguli dojechaliśmy w południe. Zaparkowaliśmy przy drodze za mostem ponad barem Enguri (właściwie – mogliśmy skorzystać z parkingu lokalu, bo ostatecznie tam zjedliśmy obiad – ceny jak w całej Gruzji – przystępne dla Polaków, podobne lub niższe niż w Polsce). Na początek zrobiliśmy krótki spacerek do kościoła Lamaria (Marii) z XII w. (jak na Gruzję to nie taki znów stary) z widokiem na lodowiec Szchary (5193 m n.p.m.) – najwyższej góry Gruzji oraz z wspaniałym widokiem na wieże Uszguli. Przy samym kościółku znajduje się jedna z wież mieszkalnych mor wraz z domem khor – niestety akurat w godzinach, w jakich tam byliśmy nie udało się wejść do środka. Kolejny taki kompleks znajduje się kilkadziesiąt metrów dalej, ścieżką na zachód.

Wieża z domem nieobronnym przy kościółku Lamaria

Kolejny kompleks kilkadziesiąt metrów na zachód, pod wzgórzem

Schodząc ze wzgórza z kościółkiem przeszliśmy przez Uszguli w pobliżu wielu wież mieszkalnych, obserwując różne detale. Np. wykończenie drzwi przy okazji którego można było zaobserwować, że Swanowie w odróżnieniu od mieszkańców Tuszetii, używali zaprawy do łączenia kamieni.

Wykończenie drzwi do domu khor

Wykończenie drzwi wejściowych do wieży (nieklasycznie – na parterze)

Uszguli – obraz wioski drogi nad restauracją

Zdjęcie przy (pozbawionej okien) ścianie tego domu. Zaletą Uszguli jest naturalność otoczenia, nie ma tu asfaltu jak w innych tego typu regionach turystycznych w Europie

Mestia

Aby zajrzeć do wnętrza wieży mieszkalnej, pojechaliśmy do Mestii, gdzie wg naszych informacji znajdowało się muzeum domu Margianich, gdzie możliwe jest zwiedzanie. Mestia jest już normalnym, sporym miastem, jednak upstrzonym wieżami podobnie jak Uszguli. Są one tutaj trochę bardziej odrestaurowane.

Ostatecznie, muzeum Margianich było już zamknięte o godzinie, kiedy udało się nam dotrzeć do Mestii. Na szczęście otwarta była baszta Kerghanich, co umożliwiło dobre wyrobienie sobie opinii o tym jak funkcjonowało życie w wieży. Niestety dom nieobronny był tutaj znacznie słabiej zachowany niż w muzeum Margianich.

Tuszetia

O ile dojazd do Uszguli można zrealizować za pomocą w miarę normalnego samochodu, to na przejazd do Tuszetii firmy wynajmujące samochody nie zgadzają się tak chętnie. Droga jest wprawdzie do pokonania nawet Ładą Żyguli 2105, ale potrzebne jest doświadczenie w jeździe terenowej, aby nie uszkodzić auta. Z tej przyczyny skorzystaliśmy z możliwości wynajęcia kierowcy – którym stał się dla nas Daniel Megularidze. Drogę do Tuszetii spędziliśmy na różnych rozmowach między innymi o wojnie w Ukrainie, o tym dlaczego jako Polacy mówimy na Gruzję – tak po rosyjsku „Gruzja”, a nie bardziej po gruzińsku Sakartwelo, albo też o tym czy Stalin był dobrym człowiekiem.

Na przełęczy zameldowaliśmy się po około 2 godzinach jazdy. Oprócz widoku na Kaukaz, jest tam mały punkcik gastronomiczny i możliwość umycia rąk.

Widok na Wysoki Kaukaz oraz naszą dalszą drogę do Omalo

Po 4 godzinach jazdy docieramy do celu naszej podróży – wioski Omalo. Kierujemy się na wzgórze, obejrzeć tutejszy kompleks wieżowy – zamek Keselo. Z oddali wygląda to całkiem podobnie do wież swaneckich. Wieże tak samo mają wysokość 3 do 5 kondygnacji, też są zbudowane z kamienia na planie kwadratu i też przylegają do nich inne zabudowania. Podobnie jak
w Swanetii, wejście do wieży znajdowało się na wysokości pierwszego piętra. Grubość murów sięgała jednego metra u podstawy i jak w Swanetii malała do 60cm przy wierzchołku wieży.

Ale już na przykład czas powstania jest inny: głównie XVII-XVIII w. Wieże były też ogrzewane, można w nich spotkać okna do odprowadzania dymu. W kompleksach wyróżniano zarówno wieże, jak i niższe od nich domy forteczne (z mniejszą liczbą kondygnacji mieszkalnych, gdyż nie musiały pełnić roli schronienia podczas ewakuacji całej wioski). Kondygnacja parterowa domu fortecznego (bashte) była wyposażona w wejście dla zwierząt (stanowiących dodatkowe źródło ciepła zimą).
Wejście to można było zamykać przy oblężeniu. Dla porównania, parter wieży służył za więzienie. W środkowej kondygnacji domu fortecznego (shua) organizowano kuchnię, a górne kondygnacje (zedashua) służyły za pokoje rodziny. Najwyższa kondygnacja (cherkho) była pomieszczeniem obserwacyjnym. W przypadku domów fortecznych w kondygnacji tej wycinane były otwory do zrzucania kamieni i wrzątku na agresorów, które w spokojniejszych czasach służyły jako dostęp do spichlerza.

Widok wieży zamku Keselo z oddali

Podłogi wyższych kondygnacji były wyłożone gliną, dolna kondygnacja miała podłogę kamienną. Na każdym piętrze w sekcji centralnej znajdowało się palenisko. Często kamienie w ścianach układane były bez zaprawy – rzecz tutaj bardzo charakterystyczna. Całość założenia – w odróżnieniu od swaneckich – bywała otoczona kamiennym murem.

Warto zauważyć, że w XIX w. Tuszeci zaczęli przeprowadzać się do wygodniejszych domów dwupiętrowych (boslebi), o większej powierzchni, wzorowanych na domach Kachetii. Tradycyjnie budowano je bez zaprawy. Parter wykorzystywano na stajnie i spichlerz (chociaż często też budowano osobne obory dla zwierząt), a górne piętro budowano na drewnianym  stropie z drewnianą podłogą. Była to przestrzeń mieszkalna, otwarta na drewnianą werandę, często dekorowaną rzeźbiarsko. Kalenicę dachu dociążano tradycyjnie białym kamieniem (obecnie trudno to zaobserwować). Przekształcanie domu fortecznego w dom boslebi zachodziło stopniowo: najpierw zaczęto budować „domy przejściowe” – jeszcze o kwadratowej formie, ale już z nowoczesnym ogrzewaniem, większymi oknami, werandą; a w drugim etapie zrezygnowano z formy budowli na planie kwadratu.

Z dziedzińca zamku Keselo jest ładny widok na dużą wieżę zamkową oraz na zadaszenia niższych domów fortecznych, gdzie widać też usytuowanie otworów wejściowych (dla bezpieczeństwa – od strony zbocza mniej podatnej na atak).

W dużej wieży można przyjrzeć się konstrukcji machikuł (tu nazywane salode) – znowu wygląda to inaczej niż w rytmicznej konstrukcji wież swaneckich. Z kolei w mniejszej wieży można obejrzeć otwory obronne domu fortecznego – wykorzystane w późniejszych czasach na otwory spichlerza.

Otwór w poddaszu domu fortecznego, machikuły tuszeckiej wieży

Poniżej murów zamku Keselo możemy zobaczyć jeszcze jedną wieżę obronną, z wyraźnie umiejscowionym na drugiej kondygnacji wejściem, możemy przyjrzeć się jej zadaszeniu, a schodząc do wioski można także obejrzeć domy, do jakich Tuszeci przenieśli się w XIX w. – domy dwupiętrowe z drewnianymi werandami (boslebi/boseli) – wciąż budowane z kamienia, wciąż pokoje mieszkalne zajmują tu piętro, chociaż zwierzęta już często przebywają w osobnej oborze, a ogrzewanie nie wykorzystuje już otwartego ognia.

Współczesny dom z werandą (boslebi)

Po kilku godzinach musieliśmy niestety jechać dalej aby wrócić przed zmrokiem, a szkoda. To fajne, oddalone od cywilizacji miejsce, gdzie można byłoby wykonywać piękne trasy trekkingowe. W drodze powrotnej udało nam się jeszcze ustrzelić miejscowego, który trasę, na którą firmy wynajmujące samochody boją się wysyłać auta klasy Subaru Forester – pokonywał zwykłą Ładą 2105.

Łada 2105 powracająca z Tuszetii

Literatura
1. Irine Elizbarashvili & Irene Giviashvili, Architecture of Upper Svaneti.
2. Slavomír Horák, Tusheti tourist guide
3. Stefan Applis, Tusheti | The Architecture of the Mountain Villages.
4. G. Tevzadze, N. Vacheishvili, Project Svaneti – Svanetian Towers and Svanetian high art – History and hypothesis.
5. J. Bothan, The towers of Svaneti, https://www.onverticality.com/blog/svaneti-towers
6. Stefan Applis, Svaneti Series : Traditional customs & habits – The Svan house and the role of the man.
7. Wikipedia: Svan Towers.

Post Gruzińskie wieże mieszkalne Swanetii i Tuszetii: Omalo, Uszguli i Mestia pojawił się poraz pierwszy w Góry dla Ciebie | Najciekawsze wycieczki górskie, ferraty, rowery, narty.

Zdjęcia – Natalia Kowalska i Sebastian Kwiatkowski

Jego początki sięgają 1876 roku, kiedy to Towarzystwo Tatrzańskie wybudowało niewielki szałas pasterski z przeznaczeniem dla turystów zmierzających nad Morskie Oko (był to drugi, po starym schronisku nad Morskim Okiem, obiekt w Tatrach polskich). Nadano mu imię Wincentego Pola – zasłużonego geografa, propagatora turystyki górskiej oraz patrioty i uczestnika Powstania Listopadowego
Obecny, drewniany budynek schroniska powstał w latach 1911 – 1912, kilkukrotnie rozbudowywany i modernizowany nie stracił swojego autentycznego, górskiego charakteru. W czasie II wojny światowej działał tu punkt przerzutowy dla Polaków przedostających się na Węgry, później znajdowała się placówka niemieckiej straży granicznej. Po wojnie schronisko wróciło do swojej funkcji.

Schronisko miało swoje znaczące miejsce w historii turystyki i kultury – bywały tu takie postaci jak Tytus Chałubiński, Walery Eljasz-Radzikowski,  Stanisław Witkiewicz, Mariusz Zaruski czy Karol Wojtyła (późniejszy papież Jan Paweł II).

Schronisko w Dolinie Roztoka to świetne miejsce noclegowe, polecane szczególnie dla osób, które cenią sobie ciszę, historię oraz klimat autentycznego górskiego schroniska.

Największe atuty Schroniska w Roztoce:

• Wyjątkowy klimat – drewniany wystrój, biblioteczka i domowa atmosfera sprawiają, że Roztoka uchodzi za jedno z najbardziej przytulnych schronisk w Tatrach.
• Doskonała lokalizacja – położone nieco na uboczu głównego szlaku do Morskiego Oka umożliwia spokojny odpoczynek i wytchnienie od tłumów.
• Kuchnia – znane z pysznych, domowych posiłków, szczególnie z legendarnej szarlotki, zupy borowikowej i czosnkowej oraz pierogów.
• Tradycja i autentyczność – to schronisko, które zachowało ducha przedwojennej turystyki, bez nachalnego komercjalizmu.
• Baza wypadowa – ze schroniska w Roztoce można się wybrać:
  – do Doliny Pięciu Stawów – 2.20 h (w jedną stronę),
  – do Morskiego Oka – 1.45 h (w jedną stronę),
  – na Rysy – ok. 6 h (w jedną stronę)
  – na Szpiglasowy Wierch – ok. 5 h (w jedną stronę).

Adres, cennik i kontakt: Schronisko Roztoka 

Post Schronisko w Dolinie Roztoki – najbardziej klimatyczne schronisko w polskich Tatrach pojawił się poraz pierwszy w Góry dla Ciebie | Najciekawsze wycieczki górskie, ferraty, rowery, narty.