Dolina Kościeliska – histPolana Pisana w Dolinie Kościeliskiejoria. Dolina od dawna związana była z hutnictwem. Wydobywano tutaj srebro, miedź, antymon, rudę żelaza. Na polanie Stare Kościeliska w 1783 r. powstała huta miedzi, wokół której powstała spora osada: stały chaty dla robotników, był też tartak, leśniczówka i karczma oraz kościółek. Później hutę miedzi przerobiono na hutę żelaza i zakład metalurgiczny. Wodę potrzebną do koła wodnego, które napędzało urządzenia w hucie, doprowadzano z zapory spiętrzonej na zaporze Kościeliskiego Potoku na wysokości Bramy Kraszewskiego. Zakład funkcjonował do 1841 r. – został zlikwidowany z powodu nieopłacalności.
W przeszłości przez Dolinę Kościeliską i Dolinę Tomanową prowadziła trasa kupiecka na Słowację. Oprócz kupców i przemytników „bywali” tu również zbójnicy, napadali nie tylko na kupców, ale też na zarząd huty w Starych Kościeliskach. Dowodem ich działalności są przekazy historyczne oraz nazwy skał: „Zbójnickie Okna”, „Zbójnicki Stół”, Zbójnicka Turnia”.
Pierwsi turyści pojawili się w dolinie pod koniec XVIII w. Bywali też tutaj pisarze: Stefan Żeromski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Seweryn Goszczyński.
W czasie II wojny światowej w dolinie ukrywali się partyzanci.
Nazwa doliny pochodzi od wybudowanego dla robotników kościółka.

Kapliczka hawiarska, zwana też zbójnicką – kapliczka na polanie StKapliczka zbójnicka w Dolinie Kościeliskiejare Kościeliska. Legenda podaje, że ufundowali ją zbójnicy, ale tak naprawdę została wybudowana przez górników i hutników, którzy pracowali w działającej tu hucie żelaza. Na podstawie dostępnych źródeł określa się, że powstała w 1 ćw. XIX w.
Murowana, kryta gontem kapliczka stoi na skraju polany, po prawej stronie drogi prowadzącej na Ornak (ok. 0:25 min. z Kir). Nad drzwiami znajduje się napis „Ave Marya” oraz emblematy górnicze – dwa skrzyżowane młotki. Przy słupkach ogrodzenia ustawione są rzeźbione sylwetki zbójnika i górnika.

Wywierzysko „Lodowe Źródło” – znajduje się w Dolinie Kościeliskiej, niedaleko ścieżki, która prowadzi do Jaskini Mroźnej. Woda wypływająca z niego jest bardzo czysta, ma stałą temperaturę ok. 4–4,5 °C. Jest obudowane pomostem obserwacyjnym. Pod koniec XIX w. nad wywierzyskiem istniała altana im. Seweryna Goszczyńskiego, dlatego też w dawnej literaturze nazywane ono było również Zdrojem Goszczyńskiego.

Pośrednia Kościeliska "Okręt" w Dolinie KościeliskiejBrama znajduje się powyżej polany Stare Kościeliska, zwana jest też Bramą Kraszewskiego (nazwę tę nadano na cześć pisarza, który zwiedzał Dolinę Kościelską w 1866 r.). Warto tutaj zwrócić uwagę na wysoką charakterystyczną turnię „Okręt” (1100 m) – jej filar i pionowe skały faktycznie przypominają dziób okrętu. Skała jest dobrze widoczna ze szlaku turystycznego.

Polana Pisana (1010, 1100 m) – polana w Dolinie Kościeliskiej. Jej nazwa pochodzi prawdopodobnie od tego, że była opisywana przez kartografów (pojawia się w bardzo starych dokumentach). Z polany można podziwiać imponujące turnie: Raptawicką Turnię (znajdują się w niej jaskinie m.in. Raptawicka, Obłazkowa, Mylna), Zbójnicką Turnię, Organy, Zdziary Pisaniarskie, Ratusz, Saturn i Stoły.
Przy polanie znajduje się postój dorożek góralskich.

Panorama z Polany Pisanej w Dolinie Kościeiskiej

Skała Pisana – wapienna, kilkunastometrowa płaska skała, która cała jest „popisana” autografami turystów sprzed lat (m.in. malarza Henryka Siemiradzkiego). Skała znajduje się w Wyżniej Kościeliskiej Bramie, jest doskonale widoczna z mostku na Kościeliskim Potoku. U jej podnóża widoczne są otwory, z których wypływa woda. Znajduje się tutaj Jaskinia Wodna pod Pisaną (Jaskinia Pisana).

Jaskinia Wodna pod Pisaną (Jaskinia Pisana). Położona na wysokości 1023–1028 m n.p.m. nie jest dostępna dla turystów. Ma 3 otwory wylotowe, łączna jej długość wynosi 450 m. Jaskinia była znana od dawna, penetrowali ją i poszukiwacze skarbów i górnicy. Kiedy na początku XIX w. wszedł do niej właściciel huty w Kuźnicach znalazł drewniane fragmenty obudowy, które świadczyły o wcześniejszych pracach górniczych. Jaskinię zwiedzał m.in. Seweryn Goszczyński, Jan Gwalbert Pawlikowski i Jan Kasprowicz. Pierwszego jej badania i opisu dokonali bracia Zwolińscy. Z jaskinią związanych jest kilka legend góralskich, jedna z nich mówi o śpiącym zastępie rycerzy Bolesława Chrobrego, którzy czekają na sygnał do powstania, inna o jeziorku podskalnym, po którym pływa kaczka znosząca raz w roku złote jajko.

Schronisko na Polanie Pisanej (Bufet na Polanie Pisanej) istniało tutaj od 1935 r. W czasie II wojny światowej budynek służył partyzantom i kurierom, spłonął w 1945 r. Po wojnie, w roku 1946 wybudowano w innym miejscu większe schronisko, które zostało przejęte przez TPN. Kiedy niszczejący budynek został przeznaczony do likwidacji wykorzystano go do realizacji filmu „Trójkąt Bermudzki” – mimo licznych kontrowersji TPN wyraził zgodę na wysadzenie budynku (1987 r.), przeważyły oczywiście względy finansowe.

Wąwóz Kraków – jeden z najpiękniejszych skalnych wąwozów w Tatrach Zachodnich. Ma ok. 3 km długości, w górnej części rozgałęzia się na dwie odnogi, które oddziela Wysoki Grzbiet. Są to:

  • Kamienne Tomanowe (przedłużenie głównego ciągu Wąwozu Kraków),
  • Żleb Trzynastu Progów i Zadnie Kamienne

Wejście do Wąwozu Kraków znajduje się ok. 150 m powyżej Hali Pisanej. Ma ok. 3 km długości, ale turystycznie dostępna jest tylko jego niewielka, przednia część. Pozostały teren to rezerwat ścisły, który jest niedostępny i dla turystów i dla taterników. Dno wąwozu jest kamieniste, suche, przejście tego odcinka jest stosunkowo łatwe i wyjątkowo atrakcyjne – wokół wznoszą się wysokie, częściowo omszone ściany tworzące baśniowy klimat. Od drabinki prowadzącej do jaskini Smocza Jama droga jest jednokierunkowa, ścieżka odchodząca od jaskini sprowadza nas na Halę Pisaną.
Wąwóz Kraków można zwiedzić niezależnie do jaskini.
Smocza Jama – jaskinia w Wąwozie Kraków.
Informacje ogólne:
Jaskinię można zwiedzać cały rok
Długość jaskini wynosi 44 m,
Deniwelacja: 18,6 m
Wysokość otworów: 1100, 1120 m n.p.m.
Przejście trwa ok. 10 min.
Wewnątrz panuje temperatura ok. 6 stopni.
Jaskinia Smocza Jama, podobnie jak inne tatrzańskie jaskinie, znana była góralom już od dawna, pojawiali się tutaj i poszukiwacze skarbów i górnicy. Sam tunel jaskini nie jest duży, ma tylko 44 m długości, dla ułatwienia poruszania się wewnątrz zamontowano łańcuchy. Jest stosunkowo stromy i śliski, szczególnie w deszczowe lub zimowe dni (jaskinia jest czynna cały rok). Przy otworze wyjściowym znajduje się ścieżka, która za żółtymi znakami sprowadza nas na Polanę Pisaną. Jaskinię można obejść eksponowaną ścieżką ubezpieczoną łańcuchami, która prowadzi pod górny wylot jaskini.
Nazwy „Wąwóz Kraków”, znajdującej się w nim jaskini „Smocza Jama” oraz turni: „Ratusz”, „Baszta”, „Kościół” – nawiązują w bezpośredni sposób do Krakowa i zostały nadane przez górali, którzy dopatrzyli się podobieństwa wąwozu do wąskich krakowskich uliczek.

Smreczyński Staw (1226 m) – polodowcowe jezioro morenowe, znajduje się u wylotu Doliny Pyszniańskiej i Hali Smreczyny, powyżej Doliny Kościeliskiej. Ma zupełnie inny charakter niż większość tatrzańskich jezior. Staw jest położony na równinie i otoczony lasem, ma bagniste brzegi porośnięte roślinami bagiennymi. Jest też stosunkowo płytki – średnia głębokość wynosi 1,8 m., maksymalna 5,3 m. Znajduje się na obszarze ochrony ścisłej „Pyszna, Tomanowa, Pisana”. Prowadzi tutaj czarny szlak turystyczny – od schroniska na Hali Ornak ok. 30 min.

Schronisko Górskie PTTK na Hali Ornak powstało w latach 1947-48, zostało wybudowane jako budynek zastępczy za spalone schronisko na Hali Pysznej. Z okien budynku rozciąga się widok na Kominiarski Wierch, Błyszcz i Bystrą. W sezonie letnim schronisko i Hala Ornak są bardzo zatłoczone.
Schronisko jest bardzo dobrym miejscem do wypraw w wyższe partie Tatr Zachodnich, takich jak Tomanowa Przełęcz (1686 m), Błyszcz (2159 m) i Bystra (2248 m), Starorobociański Wierch (2175 m), Ornak (1854 m) i Czerwone Wierchy.

Hala Ornak była dawniej intensywnie wypasana. W poł. XX w. były tu także popularne tereny dla narciarzy. Jej nazwa pochodzi od gwarowego określenia orła (w podhalańskiej gwarze oreł).
Powyżej schroniska prowadzi żółty szlak na Iwaniacką Przełęcz (1459 m) i dalej na Ornak (1854 m ) i Siwą Przełęcz lub do Doliny Chochołowskiej.