Zagórz – ruiny klasztoru Karmelitów Bosych

Ruiny zespołu klasztornego Karmelitów Bosych w Zagórzu to duża atrakcja turystyczna województwa podkarpackiego, miejsce z bardzo ciekawą historią. Jest jednym z nielicznych zachowanych klasztorów warownych w Polsce. Ufundował go w XVIII w. Jan Adam Stadnicki, wojewoda wołyński, jako wotum dziękczynne za ocalenie Leska przed potopem szwedzkim. Jego decyzją powstał również szpital przyklasztorny dla inwalidów wojennych, jako pierwsi uzyskali tu opiekę weterani odsieczy wiedeńskiej z 1683 roku. Podczas konfederacji barskiej klasztor stał się schronieniem dla żołnierzy konfederacji. Obrona klasztoru w Zagórzu była ostatnią bitwą konfederacji barskiej.

Ruiny klasztoru są wpisane do rejestru zabytków nieruchomych.

Autor:  Waldemar Rusek

Historia klasztoru Karmelitów Bosych w Zagórzu

Fundatorem klasztoru był wojewoda wołyński Jan Adam Stadnicki, który wybudował go jako wotum dziękczynne za ocalenie Leska przed potopem szwedzkim. Wystrój wnętrz w dużym stopniu ufundowała jego córka Anna Stadnicka.

Kompleks usadowiony jest w Zagórzu, na wzniesieniu Mariemont, w zakolu rzeki Osławy. Prace budowalne rozpoczęły się w 1700 roku i trwały 30 lat, ale już w 1714 roku wprowadzili się tu zakonnicy. W późniejszym okresie dobudowano mury obronne, które objęły teren o powierzchni 1,59 ha.

W skład zespołu klasztornego wchodził m.in.:

• kościół na rzucie krzyża greckiego,
• klasztor z wirydarzem pośrodku, biblioteką, refektarzem i kuchnią oraz celami dla zakonników,
• foresterium (dom gościnny),
• budynek bramny, kordegarda, wozownia, budynki gospodarcze, studnia i ogród klauzurowy
• klasztorny szpital dla weteranów wojennych pochodzenia szlacheckiego, który istniał aż do kasaty klasztoru w 1831 r.

W 1772 r. podczas konfederacji barskiej klasztor stał się schronieniem dla żołnierzy konfederacji. Podczas oblężenia przez wojska rosyjskie został ostrzelany z armat, część zabudowań została zniszczona i spalona. Obrona klasztoru w Zagórzu była ostatnią bitwą konfederacji barskiej.

Zakonnicy podjęli prace odbudowy klasztoru, ale władze zaboru austriackiego nie pozwoliły na przywrócenie mu pełnej świetności.

W 1822 r. doszło do kolejnego pożaru. Wg oficjalnej wersji policji był on wynikiem kłótni zakonników, ale były też przypuszczenia, że było to celowe podpalenie zaborców. W 1831 rząd austriacki zniósł klasztor w Zagórzu, a karmelici zostali przeniesieni do Przeworska i Lwowa. Obrazy i inne ocalałe z pożaru wyposażenie umieszczono w kościele parafialnym w Zagórzu.

Opuszczony klasztor niszczał przez następne 135 lat. Jego odbudowa ruszyła dopiero w 1957 r. Zaangażowali się w nią nie tylko zakonnicy, ale też mi.in.  Tadeusz Żurowski – generalny konserwator zabytków archeologicznych w Ministerstwie Kultury i Stefan Stefański – dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku. Odgruzowano wtedy studnię, oczyszczono teren wokół kościoła oraz mury, wykonano też pokrycie dachowe nad dawną kordegardą. Niestety, z powodu braku środków finansowych zrezygnowano z dalszych prac. W 1962 r. na polecenie przełożonych zakonnicy opuścili zagórski Karmel.

Kiedy klasztor wszedł pod opiekę gminy Zagórz podjęto wraz z Podkarpackim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków kolejną akcję odbudowy. Oczyszczono teren wokół zabudowań oraz mury z drzew i krzewów, zabezpieczono też szczyty murów oraz odbudowano dwie baszty, zabezpieczono też trzy elewacje kościoła. Przed kościołem ustawiono figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Z powodu problemów finansowych akcję przerwano na kilka lat, do roku 2011 r.

Obecnie miejsce jest udostępnione dla turystów. Wewnątrz jednej z wież znajduje się platforma widokowa, można z niej podziwiać panoramę Zagórza i Gór Słonnych. Wokół ruin utworzono ogród ze ścieżkami, ustawiono też tablice informacyjne związane z historią klasztoru.

Obok ruin utworzono Centrum Kultury Foresterium, w którym organizowane są okolicznościowe imprezy, prelekcje i konferencje. Znajduje się tu m.in.:

• XVIII-wieczna cela zakonna,
• sale, które posiadają stanowiska wykorzystujące wirtualną i rozszerzoną rzeczywistość. Można tu poznać historię klasztoru, wykonać wirtualny spacer po obiekcie z okresu jego świetności,
• sala konferencyjna,
• sala kinowa, w której wyświetlane są filmy o Zagórzu,
• sala ruchomych obrazów dotyczących historii konfederatów barskich.

Do dyspozycji gości jest punkt informacji turystycznej oraz restauracja.

Wstęp do centrum jest płatny. Strona klasztoru, zwiedzanie : https://klasztorzagorz.pl

 

Ruiny klasztoru Karmelitów Bosych w Zagórzu – ciekawostki:

• w 1957 roku podczas swoich wędrówek po Bieszczadach ruiny klasztoru zagórskiego odwiedził Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II
• w 2007 r. zamontowano tu tablicę na pamiątkę wydarzenia. Ozdobiona jest papieskim krzyżem oraz herbem
• z inicjatywy proboszcza zagórskiej parafii, księdza Józefa Kasiaka, w ruinach klasztoru organizowane są nabożeństwa drogi krzyżowej
• 18 lipca 2010 roku podczas mszy świętej na terenie klasztoru odsłonięto tablice pamiątkową zawierającą 55 nazwisk zakonników, którzy w minionych wiekach mieszkali w zagórskim karmelu i tu są pochowani
• w Zagórzu znajduje się Pomnik Nieznanego Konfederata Barskiego
• Zagórz jest m.in. „bohaterem” powieści z nowej serii o Panu Samochodziku: Pan Samochodzik i klasztor w Zagórzu (autor Jakub Czarnik). Z miejscem tym jest też związana legenda o mnichu, który krąży nocą po ruinach klasztoru..

Zagórz – ruiny klasztoru Karmelitów bosych